[ اختلاف مبانى باعث اختلاف هيئت مشتق نمىشود ] رابعها 1 ) [ مقدمه چهارم بحث مشتق : آيا اختلافات مشتقات در مبادى آنها ، باعث اختلاف در بحث اصلى مشتق مىشود يا نه ؟ ] مقدمه چهارم از مقدمات ششگانه بحث مشتق درباره اين است كه آيا اختلافات مشتقات در مبادى آنها ، باعث اختلاف در بحث اصلى مشتق مىشود يا نه ؟ به عبارت ديگر اينكه بعضى از مشتقات مبدأشان حرفه و بعضى صنعت و برخى قوه و . . . مىباشد باعث خروج آن مشتقات از حريم بحث مىشود يا نه ؟ مرحوم مصنف قبلا به همين بحث در مقدمه اول در ضمن سومين دليل توهم صاحب فصول ، اشاره كرده بودند و الآن يك مقدمه جداگانه براى اين بحث باز نموده‌اند . بحث اصلى در مشتق اين بود كه آيا مشتقات فقط در خصوص متلبس بالفعل حقيقتند يا علاوه بر آن در ما انقضى نيز حقيقت مىباشند ، حال عده‌اى از اصوليين مثل فاضل تونى قائلند كه اگر مبدأ مشتقات از قبيل حرفه صنعت ، قوه و ملكه باشد ديگر داخل در بحث مشتق نمىباشند زيرا مشتق چه بالفعل استعمال شود چه در ما انقضى ، در هر دو به صورت حقيقى به كار مىرود و ديگر ما شك نداريم كه آيا در ما انقضى حقيقت است يا مجاز ، لذا بحث از آن بىفايده مىباشد مثلا ما هم به نجارى كه الآن مشغول نجارى است ، حقيقتا كلمه نجار را به كار مىبريم و هم بر نجارى كه دست از كار كشيده و مشغول استراحت مىباشد به صورت حقيقى كلمه بخار را استعمال مىنمائيم . همين‌طور مجتهد چه بالفعل مشغول اجتهاد و استنباط باشد حقيقتا كلمه مجتهد به كار مىرود ، و چه مشغول اجتهاد نبوده و به كار ديگرى مشغول باشد حقيقتا استعمال مىشود . لذا بحث مشتق براى ما در اين گونه موارد فايده‌اى ندارد زيرا هم در بالفعل و هم در ما انقضى به صورت حقيقى استعمال مىشود و ديگر براى ما شكى وجود ندارد كه آيا